"Otelo" - El Viaje Inmóvil

Os bonecos semellan ter sentimentos

Implacable, irónica, reivindicativa e interesantísima proposta dos chilenos El Viaje Inmóvil para presentar a traxedia do negro "Otelo" shakespeariano no FIOT. Non é a primeira vez que visitan o festival, no que xa estiveran co seu orixinal e aparatoso "Gulliver". Mais desta volta penso que a súa pegada ten sido máis contundente no maxín do espectador. Nunha XXIII edición na que até o de agora a ampla maioría das compañías téñense centrado en explorar o teatro dende dentro, buscando constantemente o rupturismo e a implicación do espectador, agradécese a presenza dunha peza máis clásica en canto ao desenvolvemento argumental e expositivo, pero nada convencional formalmente, cun aproveitamento do espazo e das marionetas que somerxeu ao espectador na historia practicamente dende o primeiro momento. Comezamos co eco do repenique duns tacóns e o culebrón televisivo "El moro de Venecia", unha alusión coa que o público é consciente de que a pesar de que o texto de Shakespeare ten máis de 400 anos, aínda se reflicte na sociedade actual, na que, por desgraza, a humillación e a degradación da muller, que decotío culminan en asasinatos ou "femicidios", están moi presentes. Non obstante, de seguido estamos xa metidos no drama, construído tan só a través da dicotomía Otelo/Desdémona e Iago/Emilia -que reproducen dúas formas distintas de maltrato e opresión-, con Casio como pano de fondo. E sostido grazas ao absoluto control da técnica, cun excepcional manexo dos bonecos que nos fai esquecer que as súas faces son ríxidas, e cun dominio interpretativo que nos impulsa a obviar que enriba do escenario están tan só Teresita Iacobelli e Jaime Lorca. Tal é así, que ao longo da peza o espectador non repara no grande mérito e dificultade do que están facendo grazas á integración total entre bonecos e intérpretes e á clara distinción entre cada un dos roles protagonistas. Iacobelli e Lorca desprezan a bipolaridade que podería supoñer meterse na pel de dous personaxes á vez, coas súas complexidades, arelas, dúbidas e sentimentos, e realizan un traballo máis que salientable á hora de modular as súas voces, de matizar os seus movementos, de manexar o espazo escénico para que o público non perda un instante dos diálogos que en realidade están mantendo consigo mesmos. Formalmente, ademais, o recurso dos monicreques resulta perfecto para plasmar a manipulación que Iago realiza de vagar nos pensamentos e sentimentos de Otelo, o veleno que vai sementando na súa testa movendo os seus fíos ata que a bile -"ese monstro de ollos verdes"- xermola transformada en odio, temor, rancor, violencia. Moi lograda a escena de exacerbado servilismo na que Iago corta unllas, limpa miserias, realiza masaxes, nunha actitude tan só xustificada pola súa arela de vinganza. Incluso arrepiante aqueloutra na que acosa a Otelo en soños para facer realidade os seus pesadelos. E así, cun ritmo moi ben levado con pequenas faíscas de humor, achegámonos ao desenlace. Comeza cunha labazada que fixo que máis dun espectador contivese o alento, esquecendo, grazas á marabillosa fantasía do teatro, que en realidade quen a recibe é un anaco de madeira. E continúa co machismo máis desprezable: "puta", escoitamos unha e outra vez. Albiscamos incluso a dependencia terrible da maltratada cara ao seu torturador; "hasta su rabia me gusta"; e a autoculpa: "desobedecer". A emoción vén marcada pola fermosa voz de Iacobelli cando canta, a crueza polas frases cada vez máis explícitas "los hombres son como estómagos...". A tensión é máxima cando comeza ese interrogatorio nunha escuridade só interrompida por esa pequena luz branca intermitente e fría que nos avanza o desenlace, nun asasinato no que o desdobramento de personalidades vai e vén ata que desemboca nun intenso estrangulamento, realzado, que non atenuado, polo emprego dos bonecos. E ata que Otelo culmina a traxedia: "estúpido es vivir, cuando la vida es sufrimiento". Sentido aplauso en recoñecemento da comuñón de El Viaje Inmóvil cun bardo que non perde lustre co paso dos séculos. Alomenos para quen sabe brunilo.